Etat czy zlecenie? Liczy się to, jak pracujesz, a nie nazwa umowy. Co może inspekcja

Ten tekst jest dla Ciebie, jeśli masz zlecenie albo inną umowę cywilnoprawną, a pracujesz jak na etacie. Kodeks pracy mówi jasno: o rodzaju zatrudnienia decyduje sposób pracy, a nie nazwa umowy (art. 22 § 1¹). Od 8 lipca 2026 r. inspekcja pracy ma tu nowe uprawnienia. Niżej piszemy, po czym poznać stosunek pracy, co może inspektor i co zrobić, gdy już odszedłeś z firmy.

Kogo dotyczy ten tekst

• Masz zlecenie, umowę o dzieło albo własną firmę (B2B), a pracujesz jak pracownik. Cały tekst jest dla Ciebie.
• Masz zlecenie i sam decydujesz, kiedy i jak pracujesz. To może być prawidłowe zlecenie. Twoje prawa są w części „Jeśli to naprawdę zlecenie”.
• Już nie pracujesz dla tej firmy. Inspektor nie zajmie się Twoją umową. Przeczytaj część „Jeśli już odszedłeś”.
• Masz umowę o pracę. Nic nie musisz robić. Ten tekst pomoże Ci ocenić umowę, którą firma zaproponuje później.

Po czym poznać stosunek pracy

Kodeks pracy podaje cztery cechy (art. 22 § 1):

• wykonujesz pracę określonego rodzaju dla pracodawcy,
• pracujesz pod jego kierownictwem,
• pracujesz w miejscu i czasie, które on wyznacza,
• dostajesz za to wynagrodzenie.

Rządowy serwis biznes.gov.pl dodaje do tego kilka znaków z praktyki. Na etat wskazują: grafik, polecenia przełożonego, potwierdzanie obecności i praca osobista, bez zastępcy. Na zlecenie wskazują: brak wyznaczonych godzin, brak bieżących poleceń i możliwość wysłania zastępcy.

Nie wolno zastąpić umowy o pracę umową cywilnoprawną, gdy praca wygląda jak etat (art. 22 § 1²).

Przykład. Sprzątasz biurowiec na umowie zlecenie. Firma daje Ci grafik: od poniedziałku do piątku, od 6 do 14. Brygadzista wydaje polecenia i sprawdza pracę. Podpisujesz listę obecności. Nie możesz wysłać nikogo w zastępstwie. To cechy umowy o pracę. Inaczej jest, gdy sprzątasz w godzinach, które sam wybierasz, nikt Cię na bieżąco nie nadzoruje i może Cię zastąpić brat. Wtedy to cechy zlecenia.

Krok 1. Zbierz to, co pokazuje, jak pracujesz

Zachowaj grafiki, wiadomości z poleceniami i listy obecności. Prawo tego kroku nie wymaga. Te rzeczy pomogą inspektorowi i sądowi.

Krok 2. Złóż skargę do inspekcji pracy

Skargę składasz w okręgowym inspektoracie pracy. Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) podaje 4 sposoby: osobiście, listem z własnoręcznym podpisem, e-mailem z plikiem podpisanym elektronicznie albo przez e-Doręczenia.

Jest ważny warunek. Inspektor zajmie się sprawą tylko wtedy, gdy w dniu kontroli nadal pracujesz dla tej firmy.

Co może zrobić inspektor

1. Najpierw obie strony mogą zająć stanowisko. Potem inspektor może wydać firmie polecenie na piśmie: usunąć naruszenie, czyli zawrzeć umowę o pracę.
2. Jeśli firma nie wykona polecenia, sprawę przejmuje okręgowy inspektor pracy. Może wydać decyzję, która stwierdza stosunek pracy. Może też wnieść pozew do sądu.
3. Decyzja podaje rodzaj umowy, rodzaj i miejsce pracy, wymiar czasu pracy i wynagrodzenie.

Gdy brakuje dowodów, ustawa każe wpisać do decyzji: umowę na czas nieokreślony, pełny etat i płacę minimalną. W 2026 r. to 4806 zł brutto.

Trzy rzeczy warto wiedzieć z góry:

• Decyzja działa od dnia wydania. Za wcześniejszy czas stosunek pracy może ustalić tylko sąd. Pozew może wnieść także okręgowy inspektor pracy.
• Firma i Ty możecie się odwołać. Odwołanie wnosi się w ciągu miesiąca od doręczenia decyzji. Rozpatruje je sąd rejonowy.
• Decyzja nie może Ci zaszkodzić. Nie może być przyczyną wypowiedzenia ani gorszego traktowania. Za złamanie tego zakazu grozi grzywna od 2000 do 60 000 zł (Kodeks pracy, art. 281 § 1 pkt 1b).

Firma zrywa zlecenie po rozpoczęciu kontroli? Wtedy w decyzji datą umowy o pracę jest dzień rozpoczęcia kontroli.

Taka sama grzywna, od 2000 do 60 000 zł, grozi za samo zawarcie umowy cywilnoprawnej zamiast umowy o pracę (art. 281 § 1 pkt 1). To kara dla firmy. Te pieniądze nie trafiają do Ciebie.

Jeśli już odszedłeś

Zostaje sąd pracy. Sprawę o ustalenie stosunku pracy rozpoznaje sąd rejonowy. Sąd ma wyznaczyć termin rozpoznania sprawy nie później niż miesiąc po wniesieniu pozwu. Roszczenia ze stosunku pracy przedawniają się po 3 latach (Kodeks pracy, art. 291 § 1).

Jeśli to naprawdę zlecenie

Ustawa o minimalnym wynagrodzeniu daje Ci trzy rzeczy:

• Za każdą godzinę należy Ci się co najmniej 31,40 zł brutto. Od 1 stycznia 2027 r. będzie to 32,30 zł.
• Gdy umowa trwa dłużej niż miesiąc, tę kwotę dostajesz co najmniej raz w miesiącu.
• Sposób potwierdzania liczby godzin ma być zapisany w umowie.

Są wyjątki. Stawka minimalna nie obowiązuje na przykład wtedy, gdy sam decydujesz o miejscu i czasie pracy i dostajesz tylko prowizję.

Czego nie wiemy

• Ustawa nie podaje, ile najdłużej może trwać postępowanie u okręgowego inspektora pracy.
• Nie znamy urzędowych danych o tym, ile kontroli kończy się decyzją.

Gdzie się zwrócić

• Jak złożyć skargę — strona Państwowej Inspekcji Pracy (po polsku).
• Umowy cywilnoprawne — strona Państwowej Inspekcji Pracy (po polsku). Są tam przyciski „Złóż skargę” i „Uzyskaj poradę”.
• Bezpłatna porada prawna inspekcji pracy przez telefon (po polsku). Na liście tematów wybierz „Stosunek pracy”.

Słowniczek

• Stosunek pracy — zatrudnienie, które chroni Kodeks pracy. Potocznie: etat.
• Umowa cywilnoprawna — umowa z Kodeksu cywilnego, na przykład zlecenie albo umowa o dzieło.
• Decyzja — pismo urzędu, które rozstrzyga sprawę. Można się od niego odwołać.

Źródła

• Kodeks pracy, art. 22, 281 i 291 — tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 1245.
• Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw — Dz.U. 2026 poz. 473. Weszła w życie 8 lipca 2026 r.
• Ustawa o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, art. 8a, 8b i 8d — Dz.U. 2024 poz. 1773.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z 14 września 2026 r. — Dz.U. 2026 poz. 1213.
• Państwowa Inspekcja Pracy: „Jak złożyć skargę?” i „Umowy cywilnoprawne”.
• Biznes.gov.pl: „Etat, zlecenie czy dzieło. Jaką umowę wybrać?”.