Polecenie szefa: kiedy je wykonujesz, a kiedy możesz odmówić

Szef każe Ci zrobić coś, czego nie ma w Twojej umowie. Albo coś, czego się boisz. Ten tekst jest dla Ciebie. Kodeks pracy mówi, że pracownik stosuje się do poleceń przełożonych. Stawia jednak trzy warunki (art. 100 § 1). Polecenie ma dotyczyć pracy. Nie może być sprzeczne z przepisami prawa. Nie może być sprzeczne z umową o pracę. Niżej piszemy, jak to sprawdzić. Piszemy też, kiedy szef może dać Ci inną pracę i co grozi za odmowę.

Kogo dotyczy ten tekst

• Masz umowę o pracę. Cały tekst jest dla Ciebie.
• Masz umowę zlecenie. Kodeks pracy nie nakłada na Ciebie obowiązku wykonywania poleceń. Twoje zasady są w części „Mam umowę zlecenie”.
• Jesteś w ciąży albo wychowujesz dziecko do 8 lat. Przeczytaj też część „Nadgodziny i wyjazdy na polecenie”.

Trzy pytania do każdego polecenia

1. Czy dotyczy pracy? Prywatne sprawy szefa nie są Twoją pracą.
2. Czy jest zgodne z prawem? Polecenie nie może łamać przepisów, na przykład zasad bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP).
3. Czy jest zgodne z umową o pracę? Umowa podaje rodzaj pracy, miejsce i wymiar czasu pracy (art. 29 § 1).

Trzy razy „tak” oznacza, że polecenie Cię wiąże.

Inna praca niż w umowie

Tu jest ważny wyjątek od pytania trzeciego. Pracodawca może powierzyć Ci inną pracę niż w umowie, bez zmiany umowy (art. 42 § 4). Potrzebne są cztery warunki naraz:

• uzasadniają to potrzeby pracodawcy,
• trwa to najwyżej 3 miesiące w roku kalendarzowym,
• Twoje wynagrodzenie się nie obniża,
• nowa praca odpowiada Twoim kwalifikacjom.

Firma chce zmienić Ci pracę na dłużej albo za mniejsze pieniądze? Do tego służy wypowiedzenie warunków pracy i płacy. Pracodawca proponuje wtedy nowe warunki na piśmie (art. 42 § 2).

Przykład. Pracujesz jako magazynier. Kierownik wydaje Ci trzy polecenia. Pierwsze: umyć jego prywatny samochód. To nie dotyczy pracy. Drugie: przez 2 tygodnie pomagać w dziale zwrotów, za tę samą pensję. To inna praca niż w umowie, ale mieści się w limicie 3 miesięcy. Jeśli odpowiada Twoim kwalifikacjom, wiąże Cię. Trzecie: wejść na wysoki regał bez zabezpieczenia. O takich poleceniach piszemy niżej.

Polecenie, które zagraża życiu albo zdrowiu

Masz prawo powstrzymać się od pracy, gdy spełnione są dwa warunki (art. 210 § 1):

• warunki pracy nie odpowiadają przepisom BHP,
• stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla Twojego zdrowia lub życia albo Twoja praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom.

O przerwaniu pracy niezwłocznie zawiadamiasz przełożonego. Jeśli to nie usuwa zagrożenia, możesz oddalić się z miejsca zagrożenia.

Kodeks daje tu dwie gwarancje:

• Nie możesz ponieść żadnych niekorzystnych konsekwencji.
• Za ten czas zachowujesz prawo do wynagrodzenia.

Wyjątek: pracownicy, których obowiązkiem jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia.

Nadgodziny i wyjazdy na polecenie

Praca w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalna w dwóch sytuacjach (art. 151 § 1): przy akcji ratowniczej albo awarii oraz przy szczególnych potrzebach pracodawcy. W tym drugim przypadku limit to 150 godzin w roku kalendarzowym. Regulamin pracy albo umowa mogą podawać inną liczbę.

Dwie grupy chroni osobny przepis (art. 178):

• Pracownicy w ciąży nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej. Bez jej zgody nie wolno jej też delegować poza stałe miejsce pracy.
• Pracownika, który wychowuje dziecko do ukończenia 8 lat, nie wolno bez jego zgody zatrudniać w nadgodzinach i w nocy ani delegować poza stałe miejsce pracy.

Co jeszcze należy do obowiązków

Kodeks wymienia je w art. 100 § 2. Pracownik jest obowiązany w szczególności:

• przestrzegać czasu pracy ustalonego w zakładzie,
• przestrzegać regulaminu pracy i porządku,
• przestrzegać przepisów i zasad BHP oraz przepisów przeciwpożarowych,
• dbać o dobro zakładu i chronić jego mienie,
• zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.

Szef też ma obowiązki. Ma szanować Twoją godność (art. 11¹).

Co grozi za odmowę

Za łamanie porządku pracy firma może dać upomnienie albo naganę (art. 108 § 1).

Jest też ostrzejsza droga. Za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków firma może rozwiązać umowę bez wypowiedzenia (art. 52 § 1). Ma na to 1 miesiąc od dnia, w którym dowiedział się o sprawie. Czy odmowa wykonania polecenia była „ciężkim naruszeniem”, w razie sporu ocenia sąd pracy.

Dlatego nie odmawiaj w milczeniu.

Krok po kroku, gdy masz wątpliwości

1. Zapytaj, czego dokładnie dotyczy polecenie i na jak długo.
2. Poproś o polecenie e-mailem albo na piśmie. Prawo tego nie wymaga, ale ślad się przyda.
3. Jeśli odmawiasz, powiedz dlaczego: „to nie dotyczy pracy”, „to łamie przepisy BHP”, „tego nie ma w mojej umowie”.
4. Przy zagrożeniu życia lub zdrowia od razu zawiadom przełożonego.
5. Zapytaj specjalistę inspekcji pracy.

Mam umowę zlecenie

Obowiązek słuchania poleceń jest w Kodeksie pracy. Dotyczy pracowników. Na zleceniu robisz to, co jest w umowie. Firma może wskazać, jak masz wykonać zlecenie (Kodeks cywilny, art. 737).

Rządowy serwis biznes.gov.pl opisuje zlecenie jako pracę bez szczegółowych wskazówek i bieżących poleceń. Prawo do wydawania poleceń wymienia wśród cech umowy o pracę. Dostajesz polecenia co dzień, masz grafik i przełożonego? O tym piszemy w osobnym tekście.

Jedno masz wspólne z pracownikami: zasady BHP. Pracujesz w zakładzie firmy? Przestrzegasz ich w zakresie, który firma określi (Kodeks pracy, art. 304¹).

Gdzie się zwrócić

• Bezpłatna porada prawna inspekcji pracy przez telefon (po polsku). Na liście tematów wybierz „Stosunek pracy”.
• Jak złożyć skargę — strona Państwowej Inspekcji Pracy (po polsku). Skarga może dotyczyć między innymi zasad BHP.

Słowniczek

• Polecenie — to, co przełożony każe Ci zrobić w sprawach pracy.
• Kwalifikacje — to, co umiesz i do czego masz uprawnienia.
• Delegowanie — wysłanie do pracy poza stałe miejsce pracy.

Źródła

• Kodeks pracy, art. 11¹, 29, 42, 52, 100, 108, 151, 178, 210 i 304¹ — tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 1245.
• Kodeks cywilny, art. 737 — tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 795.
• Biznes.gov.pl: „Etat, zlecenie czy dzieło. Jaką umowę wybrać?”.
• Państwowa Inspekcja Pracy: „Umów telefoniczną poradę prawną” i „Jak złożyć skargę?”.