Urlop bezpłatny: tylko na Twój wniosek. Szef nie może Cię na niego wysłać

Ten tekst jest dla Ciebie, jeśli pracujesz na umowie o pracę i potrzebujesz dłuższej przerwy: wyjazd do rodziny za granicę, remont, opieka nad kimś bliskim. Zwykły urlop już się skończył. Możesz poprosić o urlop bezpłatny (Kodeks pracy, art. 174). Pracodawca może się zgodzić, ale nie ma takiego obowiązku. Pokazujemy, ile ta przerwa kosztuje poza pensją i co ma osoba na zleceniu.

Kogo dotyczy ten tekst

• Masz umowę o pracę i sam chcesz przerwy. Cały tekst jest dla Ciebie.
• Firma namawia Cię na urlop bezpłatny, bo nie ma pracy. Przeczytaj część „Gdy to firma chce, żebyś poszedł na urlop bezpłatny”.
• Masz mniej niż 18 lat i uczysz się w szkole dla pracujących. Masz mocniejsze prawo. Opisujemy je niżej.
• Masz umowę zlecenie. Urlopu bezpłatnego nie masz. Przeczytaj część „Mam umowę zlecenie”.

Na czym polega

Nie pracujesz i nie dostajesz wynagrodzenia. Umowa o pracę trwa dalej.

Art. 174 nie podaje, jak krótki ani jak długi może być ten urlop. Ustalasz to z pracodawcą.

Krok 1. Policz, co tracisz poza pensją

Skutki są trzy.

• Staż. Urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą prawa pracownika (art. 174 § 2). Od stażu zależy na przykład to, czy masz 20, czy 26 dni urlopu.
• Urlop wypoczynkowy. Urlop bezpłatny krótszy niż miesiąc go nie zmniejsza. Tak pisze Państwowa Inspekcja Pracy (PIP). Gdy trwa co najmniej 1 miesiąc, urlop wypoczynkowy w tym roku jest proporcjonalnie niższy (art. 155²).
• Zasiłek opiekuńczy. ZUS nie płaci go za czas urlopu bezpłatnego.

Przykład. Pracujesz w magazynie i masz 20 dni urlopu w roku. Bierzesz urlop bezpłatny na kwiecień, maj i czerwiec. To 3 pełne miesiące. Każdy miesiąc to 1/12 rocznego urlopu, razem 5 dni. W tym roku masz więc 15 dni urlopu wypoczynkowego zamiast 20. Wyjątek: jeśli przed przerwą wykorzystałeś już cały urlop, nikt Ci go nie odbiera.

Krok 2. Złóż wniosek

Wniosek składasz na papierze albo elektronicznie. Podaj daty: od kiedy i do kiedy. Kodeks pracy nie wymaga, żebyś podawał powód.

Krok 3. Poczekaj na zgodę

Przepis mówi, że pracodawca „może” udzielić urlopu bezpłatnego. To jego decyzja. Poproś o odpowiedź na piśmie. Bez zgody nie przerywaj pracy.

Krok 4. Przy długim urlopie zapytaj o odwołanie

Urlop ma trwać dłużej niż 3 miesiące? Strony mogą ustalić, że pracodawca będzie mógł Cię z niego odwołać z ważnych przyczyn (art. 174 § 3). Sprawdź, czy taki zapis jest w zgodzie na urlop.

Gdy to firma chce, żebyś poszedł na urlop bezpłatny

Pracodawca nie może sam skierować Cię na urlop bezpłatny. PIP pisze o tym wprost: ten urlop może być udzielony tylko z inicjatywy pracownika i za zgodą pracodawcy.

PIP przywołuje też wyrok sądu. Urlop bezpłatny udzielony z inicjatywy zakładu, bez wniosku pracownika, jest w świetle prawa bezskuteczny.

Nie chcesz takiego urlopu? Nie składaj wniosku. Gdy firma naciska, zapytaj prawnika inspekcji pracy.

Trzy sytuacje szczególne

• Praca u innego pracodawcy. Za Twoją zgodą pracodawca może udzielić Ci urlopu bezpłatnego, żebyś przez ustalony czas pracował w innej firmie. Ten urlop liczy się do stażu u dotychczasowego pracodawcy (art. 174¹).
• Nauka bez zgody firmy. Uczysz się na własną rękę? Możecie umówić się na urlop bezpłatny na naukę (art. 103⁶).
• Młodociany uczeń. Uczysz się w szkole dla pracujących i nie masz 18 lat? Na Twój wniosek pracodawca jest obowiązany dać Ci urlop bezpłatny w czasie ferii. Razem z urlopem wypoczynkowym to najwyżej 2 miesiące. Ten urlop liczy się do stażu.

Czego nie wiemy

Źródła, z których korzystamy, nie mówią, co dzieje się z ubezpieczeniem zdrowotnym w czasie urlopu bezpłatnego. Zapytaj o to w ZUS albo w kadrach, zanim złożysz wniosek.

Mam umowę zlecenie

Urlopu bezpłatnego nie masz, bo to urlop z Kodeksu pracy. Na zleceniu dłuższa przerwa to sprawa Twojej umowy.

• Ustal z firmą na piśmie, od kiedy do kiedy nie pracujesz i czy umowa trwa dalej.
• To, czy przerwa jest płatna, zależy od umowy.
• Zapytaj, co z Twoimi składkami. Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ze zlecenia ustaje, gdy kończy się obowiązek składek na emeryturę i rentę z tej umowy. Tak pisze ZUS.

Zasady zakończenia zlecenia wynikają z Kodeksu cywilnego i z samej umowy. Przeczytaj w niej, jak można ją wypowiedzieć.

Gdzie się zwrócić

• Czy pracodawca może skierować pracownika na urlop bezpłatny? — odpowiedź Państwowej Inspekcji Pracy (po polsku).
• Bezpłatna porada prawna inspekcji przez telefon (po polsku).
• Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe — strona ZUS (po polsku).

Słowniczek

• Urlop bezpłatny — czas, w którym nie pracujesz i nie dostajesz pensji, a umowa o pracę trwa.
• Staż pracy — lata pracy, od których zależą Twoje prawa, na przykład liczba dni urlopu.
• Bezskuteczny — taki, który nie wywołuje skutków w prawie. Tak, jakby go nie było.

Źródła

• Kodeks pracy, art. 103⁶, 155², 155²ᵃ, 174 i 174¹ — tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 1245.
• Państwowa Inspekcja Pracy: „Urlopy pracownicze”, „Czy pracodawca może skierować pracownika na urlop bezpłatny?” oraz informator „Umowa o pracę a umowy cywilnoprawne” (2026).
• ZUS: „Prawo do zasiłku opiekuńczego i okres przysługiwania”, „Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe”.