Nagła choroba albo wypadek w rodzinie: 2 dni lub 16 godzin wolnego za połowę pensji

Ten tekst jest dla Ciebie, jeśli pracujesz na umowie o pracę i nagle dzwoni telefon: mama upadła, dziecko trafiło do szpitala, mąż miał wypadek. Kodeks pracy daje na takie chwile 2 dni albo 16 godzin wolnego w roku (art. 148¹). Kodeks nazywa to zwolnieniem od pracy z powodu działania siły wyższej. Pokazujemy, jak z niego skorzystać, ile dostaniesz pieniędzy i co ma osoba na zleceniu.

Kogo dotyczy ten tekst

• Masz umowę o pracę. Cały tekst jest dla Ciebie, także gdy pracujesz na część etatu.
• Masz umowę zlecenie. Tego zwolnienia nie masz. Możesz mieć za to prawo do zasiłku z ZUS. Przeczytaj część „Mam umowę zlecenie”.
• Masz umowę o dzieło albo własną firmę. Kodeks pracy Cię nie obejmuje. Dni wolne wynikają tylko z Twojej umowy.

Kiedy to wolne przysługuje

Art. 148¹ § 1 podaje trzy warunki. Wszystkie występują razem:

1. Sprawa jest rodzinna i pilna.
2. Jej przyczyną jest choroba albo wypadek.
3. Twoja obecność jest niezbędna natychmiast.

Kodeks pracy nie wylicza tu, kto należy do rodziny. Nie podaje też listy sytuacji.

Przepis mówi o sprawach pilnych i o natychmiastowej obecności. Na opiekę, którą da się zaplanować choćby dzień wcześniej, jest urlop opiekuńczy. Piszemy o nim w osobnym tekście.

Ile: dni albo godziny

Masz 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym. Sam wybierasz, czy liczysz w dniach, czy w godzinach. Decydujesz w pierwszym wniosku w danym roku. Do końca roku zostaje tak, jak wybrałeś.

Godziny przydają się, gdy sprawa zajmie pół dnia. Wychodzisz na 4 godziny i zostaje Ci 12 godzin.

Część etatu

Przy liczeniu w godzinach wolne jest proporcjonalne do etatu. Niepełną godzinę zaokrągla się w górę.

Przykład. Pracujesz w sklepie na pół etatu. Wybierasz godziny. Masz 8 godzin w roku. Na trzy czwarte etatu masz 12 godzin. Na jedną trzecią etatu wychodzi 5 godzin i 20 minut. Po zaokrągleniu w górę to 6 godzin.

Ile pieniędzy

Za czas tego wolnego dostajesz połowę wynagrodzenia. Zwykły urlop jest płatny w całości. Dlatego gdy masz jeszcze urlop na żądanie, policz, co Ci się bardziej opłaca.

Krok 1. Zgłoś wniosek tego samego dnia

Wniosek składasz najpóźniej w dniu, w którym korzystasz z wolnego. Przepis nie mówi, w jakiej formie. Zadzwoń albo napisz do przełożonego, zanim wyjdziesz.

Krok 2. Napisz, czy bierzesz dni, czy godziny

Zrób to w pierwszym wniosku w roku. Podaj też krótko powód: choroba albo wypadek w rodzinie.

Krok 3. Zachowaj kopię

Zostaw sobie SMS albo e-mail. Prawo tego nie wymaga. Kopia przyda się, gdy firma źle policzy wypłatę.

Pracodawca jest obowiązany udzielić tego zwolnienia (art. 148¹ § 3). Nie jest to jego dobra wola.

Nie myl z innymi dniami wolnymi

• Urlop na żądanie — 4 dni w roku z Twojego zwykłego urlopu, płatne w całości.
• Opieka nad dzieckiem do 14 lat — 2 dni albo 16 godzin w roku, płatne w całości (art. 188).
• Urlop opiekuńczy — 5 dni w roku, bez wynagrodzenia.
• Ślub, narodziny dziecka, pogrzeb — osobne dni wolne: 2 dni albo 1 dzień, zależnie od zdarzenia.

Każde z tych praw ma własny przepis i własny limit.

Mam umowę zlecenie

Kodeks pracy nie obejmuje zlecenia. Tych 2 dni za połowę pensji nie masz. O wolnym decyduje Twoja umowa i rozmowa z firmą.

Jest jednak zasiłek opiekuńczy z ZUS. Przysługuje osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym, także na zleceniu. Na zleceniu to ubezpieczenie jest dobrowolne. Sprawdź w firmie, czy jesteś do niego zgłoszony.

ZUS płaci ten zasiłek, gdy nie pracujesz, bo opiekujesz się chorym dzieckiem albo innym chorym członkiem rodziny. Inny członek rodziny to według ZUS między innymi małżonek, rodzice, teściowie, dziadkowie, wnuki i rodzeństwo. Warunek: w czasie opieki jesteście we wspólnym gospodarstwie domowym.

Limity w roku kalendarzowym:

• 60 dni — na chore dziecko do 14 lat,
• 14 dni — na dziecko, które ma ponad 14 lat, albo na innego chorego członka rodziny.

Razem to najwyżej 60 dni w roku. Zasiłek przysługuje, gdy nie ma innych członków rodziny, którzy mogą zapewnić opiekę. Ten warunek nie dotyczy chorego dziecka do 2 lat.

Zasiłek to 80% podstawy, od której liczy się zasiłki. Z tego samego zasiłku mogą korzystać także pracownicy na umowie o pracę.

Czego tu nie ma: jakie dokumenty złożyć w ZUS. Opis jest na stronie ZUS, adres niżej.

Gdzie się zwrócić

• Urlopy pracownicze, część „Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej” — strona Państwowej Inspekcji Pracy (po polsku).
• Bezpłatna porada prawna inspekcji przez telefon (po polsku). Prawnik dzwoni do Ciebie w wybranym terminie.
• Zasiłek opiekuńczy: komu przysługuje — strona ZUS (po polsku).

Słowniczek

• Siła wyższa — tak Kodeks pracy nazywa tu nagłą chorobę albo wypadek w rodzinie.
• Zasiłek opiekuńczy — pieniądze z ZUS za dni, w których nie pracujesz, bo opiekujesz się chorym bliskim.
• Ubezpieczenie chorobowe — ubezpieczenie w ZUS, od którego zależy prawo do zasiłków, na przykład opiekuńczego.

Źródła

• Kodeks pracy, art. 148¹ i 188 — tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 1245.
• Państwowa Inspekcja Pracy: „Urlopy pracownicze” oraz informator „Umowa o pracę a umowy cywilnoprawne” (2026).
• ZUS: „Komu przysługuje zasiłek opiekuńczy”, „Prawo do zasiłku opiekuńczego i okres przysługiwania”, „Wysokość zasiłku opiekuńczego”, „Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe”.